Een Europese CO2-heffing op benzine en aardgas kan huishoudens vanaf 2028 tientallen euro's per maand gaan kosten. Dat kan vooral armere huishoudens hard raken, waarschuwt het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Zij hebben hulp bij verduurzaming of compensatie nodig.
Vanaf 2028 moeten leveranciers van benzine, diesel en aardgas voor de verwarming van gebouwen afrekenen voor elke ton CO2-uitstoot die daarbij komt kijken. Onder het zogeheten ETS2 kopen zij uitstootrechten in, waarvan de prijs wordt doorberekend aan de consument. Elk jaar daalt de totale hoeveelheid beschikbare CO2-rechten, waardoor verduurzaming wordt afgedwongen. Een vergelijkbaar systeem bestaat al voor gas- en kolencentrales en voor de zware industrie. Zij betalen momenteel rond de €75 per ton CO2-uitstoot.
Het is onzeker wat de CO2-prijs voor consumenten gaat zijn. In de eerste jaren neemt Brussel maatregelen om de prijs onder de €57 per ton CO2 te houden. Dat komt neer op 14 cent per liter benzine. Maar die maatregelen hebben een beperkte duur, waardoor de prijs vanaf 2030 flink kan oplopen. Bij een flinke prijsstijging is iemand die jaarlijks 13.000 kilometer in een benzineauto rijdt dan ongeveer twee tientjes per maand extra kwijt. De prijzen kunnen flink hoger zijn voor mensen die meer benzine gebruiken, of juist lager voor mensen die al elektrisch rijden.
Het is onzeker hoe de CO2-prijs zich daadwerkelijk gaat ontwikkelen, omdat die door de markt wordt vastgesteld. Als het Europese wagenpark snel verduurzaamt, blijven er voldoende rechten over en zal de prijs laag zijn. Maar als dat te langzaam gaat, dan worden CO2-rechten schaars en kan de prijs snel stijgen. Dan is het de vraag of de politiek ingrijpt om de heffing alsnog omlaag te brengen.
Invoering al uitgesteld
Het systeem, een onderdeel van de Green Deal van voormalig Eurocommissaris Frans Timmermans, ligt nu al zeer gevoelig in Brussel. De invoering ervan werd vorig jaar met een jaar uitgesteld tijdens onderhandelingen over het EU-klimaatdoel voor 2040. Zeker nu de energieprijzen snel zijn gestegen door de oorlog in Iran, gaat de discussie in de Europese hoofdsteden vooral over het verlagen van de energiekosten. Het ETS2 doet straks dus het tegenovergestelde.
Volgens PBL-onderzoeker Roel van der Veen is het beprijzen van CO2-uitstoot "een belangrijk onderdeel van effectief klimaatbeleid", tekent NU.nl op. "Maar we weten ook dat beprijzing alleen niet voldoende is, zeker bij huishouden." Zij reageren minder snel op prijsprikkels en kunnen soms ook niet veel doen aan hun verbruik van fossiele brandstoffen. Denk aan een huurder die afhankelijk is van een verhuurder of de gemeente om van een cv-ketel over te stappen naar een warmtepomp of warmtenet. Dat betekent dat er nog andere maatregelen nodig zijn om verduurzaming mogelijk te maken. Het ETS2 kan ondertussen voor (extra) problemen zorgen bij de honderdduizenden huishoudens die in Nederland te maken hebben met energie- of vervoersarmoede. "Als je dat wilt voorkomen, is het verstandig om op tijd maatregelen te nemen", zegt Van der Veen.
Dat zou kunnen met de inkomsten van het ETS2, die voor een groot deel naar de staatskas vloeien. Een ander deel komt terecht in een Sociaal Klimaatfonds, waaruit EU-lidstaten maatregelen voor kwetsbare huishoudens kunnen betalen. Het Nederlandse kabinet wil met dit fonds onder meer 'fixteams' betalen die mensen helpen verduurzamen.
Compensatie voor huishoudens
Nederland heeft ten opzichte van andere EU-landen al behoorlijk hoge energiebelastingen en accijnzen op benzine en diesel. "Dat kan reden zijn om eens naar de hoogte van de heffingen te kijken", zegt Van der Veen. Een andere mogelijkheid is om de opbrengsten van het ETS2 rechtstreeks uit te keren aan huishoudens, suggereert het planbureau. Bij eerdere nationale CO2-heffingen in Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland konden huishoudens al aanspraak maken op zo'n jaarlijkse 'klimabonus', die voor iedereen gelijk is. Dat kan het draagvlak voor een CO2-taks verhogen, terwijl de heffing wel effectief blijft. Ook met zo'n uitkering loont het immers nog steeds om het gebruik van aardgas en benzine terug te dringen.
Voor dit soort compensatiemaatregelen zou wel ruimte moeten worden gevonden op de begroting. Voor de komende jaren gaat het kabinet er nu van uit dat de inkomsten uit het ETS2 'gewoon' boven op de bestaande accijnzen worden gestapeld. Het uitstel van het ETS2 sloeg al een gat van ruim 4 miljard euro in de begroting voor 2027. Om huishoudens zekerheid te bieden over de kosten in de toekomst, kan het volgens het PBL slim zijn om een 'prijscorridor' af te spreken. Er zouden dan minimum- en maximumprijzen worden vastgelegd, waarbinnen de CO2-prijs vrij kan bewegen. Dat zou voorkomen dat de prijs snel stijgt als de verduurzaming achterloopt, en ook dat hij ineens omlaag schiet als de politiek ingrijpt.
