Wanneer de Amerikaanse auto-industrie massaal naar de katalysator grijpt om uitlaatgassen schoon te maken, denken ze bij Honda dat het ook anders zou moeten kunnen. Geboren uit een beperkt budget komen de Japanners met een oplossing die het probleem bij de bron aanpakt. Is David opgewassen tegen Goliath?
De jaren 50 van de vorige eeuw vormen de belle époque van de Amerikaanse auto-industrie. In de showrooms glimt het chroom je tegemoet, de ene auto met staartvinnen nog groter dan de andere. Benzine kost een prikkie, overgedimensioneerde achtcilinders stuwen je moeiteloos naar de horizon. Voor motorconstructeurs is er dan ook geen enkele reden om te innoveren en het verbrandingsproces te verfijnen; the sky is the limit, aan de Amerikaanse droom lijkt geen einde te komen.
Inderdaad: lijkt. In de loop van de jaren 60 pakken zich donkere wolken samen. Met name vanuit het progressieve Californië klinkt de roep om schonere lucht. Ook de auto moet daaraan een bijdrage leveren en dat wordt op 31 december 1970 bij wet geregeld. Dan wordt de Clean Air Act (de 1970 CAA) uitgevaardigd door het kort daarvoor door president Richard Nixon opgetuigde Environmental Protection Agency (EPA). Voor de auto-industrie heeft die 1970 CAA een serieuze impact: vanaf 1975 moet bij nieuw verkochte auto’s de uitstoot van onverbrande koolwaterstoffen (HC) en koolmonoxide (CO) met 90 procent zijn gereduceerd ten opzichte van wat de nieuwe auto’s in 1970 doen. En vanaf 1976 moet de uitstoot van stikstofoxiden (NOx) eveneens zijn teruggebracht tot 10 procent, alleen dan van het 1971-niveau.
Met name in Detroit, daar waar de Amerikaanse auto-industrie zich concentreert, leidt dit tot zure gezichten. Er moeten nu immers kosten worden gemaakt zonder dat dat direct een tastbare (en door te berekenen) meerwaarde voor de klant oplevert, zoals dat wel het geval is met bijvoorbeeld extra pk’s of een comfortabeler onderstel. Niet alleen General Motors, Chrysler en Ford lopen tegen deze uitdagingen op; het geldt voor alle fabrikanten die auto’s in de VS willen verkopen, dus ook de Europese zoals Volvo, Mercedes en Volkswagen en de Japanse, inclusief nieuwkomer Honda.
Smog
Voldoen aan de opgelegde uitstootreducties is met het verder verfijnen van de tot dan toe gebruikte conventionele techniek een welhaast ondoenlijke missie. Had de auto-industrie dit kunnen zien aankomen? Misschien niet het hoge percentage, maar helemaal uit de lucht valt de nieuwe regel niet. Al in 1955 is er de Air Pollution Control Act. Die is er vooral op gericht om zowel de omvang als de oorzaken van luchtvervuiling in kaart te brengen, in 1963 gevolgd door een Clean Air Act waarin wordt gekeken welke effecten luchtvervuiling heeft op het milieu en naar mogelijke technieken om luchtvervuiling te beperken. De Air Quality Act van de federale overheid uit 1967 intensifieert de onderzoeken en dat leidt uiteindelijk tot de 1970 CAA.
Verder wordt in 1967 in Californië door gouverneur Ronald Reagan de California Air Resources Board (CARB) opgericht. Vooral in de valleien in het zuidelijke deel van die staat krijgen inwoners halverwege de vorige eeuw meer en meer te kampen met een nieuw fenomeen: smog. De Nederlandse scheikundige Arie Jan Haagen-Smit is de eerste die een verband legt tussen die smog en de uitstoot van HC, CO en NOx door de zware industrie, maar vooral ook door auto’s, als gevolg van onvolledige verbranding van benzine.
Haagen-Smit wordt de eerste voorzitter van de CARB en onder zijn leiding worden in Californië nog in datzelfde jaar de eerste uitstootnormen voor auto’s uitgevaardigd. Reagan ontslaat de Nederlandse scheikundige vijf jaar later, omdat hij weigert zijn luchtvervuiling reducerende maatregelen af te zwakken. En dan te bedenken dat die eerste Californische normen nog vrij mild zijn.
Loodvergiftiging
Hoewel de 1970 CAA clausules bevat waarop autofabrikanten kunnen terugvallen wanneer het niet lukt om op tijd aan de eisen te voldoen, wil de baas van de EPA, de jurist William D. Ruckelshaus, het daar niet op aan laten komen. Amper twee maanden na de uitvaardiging van de 1970 CAA, op 4 maart 1971, vraagt Ruckelshaus zowel de Amerikaanse als de buitenlandse auto-industrie uiterlijk 16 april van dat jaar al verslag uit te brengen van hun vorderingen en vermeldt daarbij dat de ontwikkelingen tijdens een openbare hoorzitting op 4 mei getoetst zullen worden.
Het is menens. De belangen zijn groot. De auto-industrie, doorgaans niet harder lopend dan strikt noodzakelijk, werkt nu aan manieren om de schadelijke stoffen die er uit de uitlaat komen terug te dringen. Het lukt de Amerikanen niet om de grote lowtech-machines zelf schoon te krijgen (of ontbreekt de wil?), de eenvoudigste oplossing is achteraf reinigen van het uitlaatgas. De uitkomst is de reductiekatalysator (zie kader ‘De katalysator’), een chemisch fabriekje in de uitlaat met daarin een katalytisch materiaal - veelal platina - dat een deel van de schadelijke stoffen omzet naar minder schadelijke. Het is hierbij wel zaak om de motor te voeden met de ideale mengverhouding van benzine en lucht: te veel onverbrande benzine verstoort het proces in de katalysator.
En dan is er nog iets. Voor een stabiele verbranding en voor de levensduur van de kleppen voegt de olie-industrie al decennia lang lood toe aan de benzine. Maar lood is dodelijk voor een katalysator; het slaat neer op het platina dat in de katalysator aanwezig is, waardoor de reducerende processen stoppen. De brandstofproducenten moeten dan ook richting 1975 loodvrije benzine op hun tankstations aanbieden. Op 16 juli 1975 kondigt de EPA zelfs aan dat auto’s die buiten de VS, Canada en Mexico (alleen in die drie landen is op dat moment loodvrije benzine op voldoende schaal verkrijgbaar) hebben gereden of geïmporteerd zijn, voorzien moeten worden van een nieuwe katalysator, omdat de oude door lood is aangetast en dus niet meer naar behoren kan functioneren.
Aanpakken bij de bron
Overigens kampt niet alleen de VS met luchtvervuiling; ook in Japan kennen ze het probleem, waardoor de Japanse autofabrikanten ook voor hun thuismarkt schonere auto’s moeten ontwikkelen. Zoals Honda. Dat merk is tot dan toe vooral groot in brommers, motorfietsen, grasmaaiers en buitenboordmotoren. Het heeft halverwege de jaren 60 nog nauwelijks een verleden met auto’s, maar wel grootse plannen en kan dus met een min of meer schone lei beginnen. In tegenstelling tot de traag reagerende gevestigde autofabrikanten wordt er niet afgewacht tot er buiten iets gebeurt.
Inspelend op de ontwikkelingen, met name die in Californië, zet Honda-oprichter Soichiro Honda een nieuwe afdeling op waar men zich met 30 ingenieurs richt op het zoveel mogelijk binnen de perken houden van luchtvervuiling. In dit laboratorium komen ze er al snel achter dat ze bij Honda helemaal niet de budgetten hebben die nodig zijn om technologie te ontwikkelen waarmee uitlaatgassen schoner gemaakt kunnen worden.
Sterker nog, volgens de toenmalige onderzoeks- en ontwikkelingsdirecteur Tasku Date heeft Honda op dat moment überhaupt niet de mogelijkheden om schadelijke stoffen te meten. “We hadden ook geen flauw benul wat de oorzaak van de schadelijke stoffen in het uitlaatgas was”, aldus Date. “Aanvankelijk hadden we alleen een apparaat waarmee we koolmonoxide konden meten. Stikstofoxiden en koolwaterstoffen waren een groot vraagteken. Hiervoor waren in Japan niet eens meetapparaten voorhanden.” Wanneer ze binnen de afdeling de zaak eindelijk fatsoenlijk op de rails hebben en daadwerkelijk kunnen testen, zijn Date en zijn mensen niet bepaald onder de indruk van de levensduur van de prijzige katalysator. “Daarbij komt ook nog eens dat de katalysator een achterafoplossing is”.
Wat er niet uit de motor komt, hoef je ook niet schoon te maken
Mede door kosten gedreven komen de Honda-ingenieurs met het idee het probleem bij de bron aan te pakken: ín de motor. Want wat er niet uitkomt, hoef je ook niet schoon te maken. Het idee van de armmengselmotor (zie kader ‘Ideale verbranding, een utopie’) wordt omarmd en om de daarbij behorende problemen te tackelen wordt flink buiten de gebaande paden gedacht. De ingenieurs lenen zelfs een stukje dieseltechniek (zie kader ‘Honda’s CVCC-techniek’). In 1974 komt deze techniek als Compound Vortex Controlled Combustion (CVCC) op de markt.
De Honda Civic voldoet zodoende zonder dure katalysator aan de strenge Amerikaanse eisen en is dankzij zijn arme mengsel ook nog eens vier jaar op rij, van 1975 tot en met 1978, de zuinigste auto op de Amerikaanse markt. En een bijkomend financieel voordeel voor de Honda-rijder: je kunt nog gewoon goedkopere loodhoudende benzine tanken.
Ook met grote V8
Voordat Honda met zijn CVCC-techniek op de markt komt, nemen Amerikaanse ingenieurs het principe onder de loep. Ze zien er niets in: te complex en het vraagt te veel aanpassingen aan het bestaande product en diens productieapparaat. Andersom voorzien ze bij Honda een Chevrolet Impala met een 5,7-liter V8 van hun CVCC-systeem en dan blijkt die motor wél aan de 1970 CAA-eisen te voldoen. Het is misschien ook een kwestie van willen. Pas halverwege de jaren 80, wanneer de Amerikaanse uitstootnormen nog veel strenger zijn geworden, lukt het Honda niet meer om met alleen de CVCC-techniek aan de eisen te voldoen.
Honda heeft naast de CVCC-techniek nu ook de katalysator nodig, maar die is inmiddels wel een stuk betrouwbaarder en goedkoper geworden. Die katalysator zal in de jaren daarna als gevolg van verdere schaalgrootte nog een stuk goedkoper worden: pas in 1989 zijn de Europese uitstootnormen dusdanig streng dat fabrikanten hun nieuwe auto’s in Europa niet langer zonder katalysator kunnen verkopen.
Luchtkoeling schiet tekort om de hitte van een voorkamer te temperen en Volkswagen zijn vortex-experimenten staakt.
Van 1974 tot 1977 levert Toyota CVCC-techniek in licentie in de Carina en Corona in Japan en noemt dat TTC-V (Toyota Total Clean-Vortex).
Ideale verbranding, een utopie
Bij de ideale verbranding vallen de koolwaterstofketens (CxHy) van benzine uiteen in de elementen waterstof (H) en koolstof (C) die vervolgens met de uit de lucht afkomstige zuurstof (O) reageren tot kooldioxide (CO2) en water (H2O). Daar is niets giftigs aan (CO2 is weliswaar een broeikasgas, maar niet schadelijk voor je gezondheid. Je kent het ook als koolzuur in je cola of bier). Dit is middelbare schoolscheikunde. Maar in een verbrandingsmotor is de situatie niet helemaal ideaal. Wanneer je gasgeeft, ontstaat er een rijker mengsel. Op dat moment zitten er meer benzinedeeltjes in het mengsel dan dat er met de in het mengsel aanwezige zuurstof verbrand kunnen worden. En ook bij plotseling gas loslaten ontstaat vanwege luchtgebrek (onderdruk na de gasklep) een te rijk mengsel. Hierdoor komen sommige reacties niet verder dan koolmonoxide (CO) in plaats van kooldioxide (CO2) en blijven er zelfs onverbrande koolwaterstoffen achter (HC).
Een mogelijke oplossing is werken met een mengsel waarbij er ten opzichte van dezelfde hoeveelheid benzine meer zuurstof aanwezig is. We spreken dan over een mager of armer mengsel. Zo’n armmengselmotor klinkt mooi in theorie, maar heeft als nadeeldat het lucht-brandstofmengsel slecht wil ontbranden en daardoor het risico dat er benzine onverbrand de uitlaat ingaat. Daarnaast resulteert de verbranding van een armer mengsel in een dermate hoge temperatuur dat de onschuldige stikstof (N2) uit de lucht gaat reageren met de zuurstof (O2) uit de lucht tot de wél schadelijke stikstofoxiden (NOx).
Een andere oplossing is het achteraf injecteren van extra lucht in het uitlaatkanaal om de CO en HC verder te laten reageren, dan wel het reactieproces buiten de motor af te laten maken, zodat er toch CO2 en H2O ontstaan. Echt ideaal is dat ook niet, en zeker niet nauwkeurig te controleren.
Kortom, het terugdringen van de uitstoot van in eerste instantie HC en CO en iets later ook NOx leidt tot hoofdbrekers bij de motorconstructeurs.
De katalysator
In een driewegkatalysator (drieweg omdat het drie schadelijke stoffen reduceert) reageert een substantieel deel van de HC, CO en NOx uit het uitlaatgas met het op het binnenoppervlak van de katalysatoreenheid aanwezige platina tot H2O, CO2 en N2, drie stuk voor stuk onschadelijke stoffen. Aan het eind van het omzettingsproces blijft het platina achter en wordt dat weer gebruikt om de volgende langsstromende deeltjes om te zetten. Overigens slaagt de omzetting alleen maar wanneer de HC, CO en NOx binnen bepaalde verhoudingen binnenkomen. Bij bijvoorbeeld een overmaat aan HC is er voor de katalysator ook geen redden meer aan en zal het uitlaatgas dat de katalysator verlaat nog steeds te veel HC bevatten.
Het is dus zaak dat er in de motor wordt gewerkt met een mengsel waarbij benzine en lucht in de voor een volledige verbranding meest optimale mengverhouding aanwezig zijn. Die ideale verhouding, 14,7 kg lucht op 1 kg benzine, noemen we de stoïchiometrische mengverhouding. En de verhouding tussen die stoïchiometrische mengverhouding en de werkelijk toegediende mengverhouding wordt op zijn beurt weer aangeduid met de Griekse letter lambda: λ. Als alles goed is, is lambda 1. Bij een rijk mengsel is lambda kleiner dan 1 en bij een arm mengsel groter dan 1. Sensoren in de uitlaat die het zuurstofgehalte van het uitlaatgas voor en na de katalysator meten, worden daarom aangeduid als lambdasondes.
Het lambda-symbool op de grille aan dat deze Volvo 242 al een katalysator heeft, keurig aangepast aan de Amerikaanse eisen.
Honda’s CVCC-techniek
Een grote uitdaging bij armmengselmotoren is het ontsteken van het mengsel. De simpele vonk van een bougie is doorgaans niet krachtig genoeg om het arme mengsel volledig aan het branden te krijgen voordat de uitlaatkleppen zich alweer openen. Gevolg is dat er onverbrande koolwaterstoffen in de uitlaat verdwijnen, zonde van het geld en slecht voor het milieu. Dappere pogingen met twee bougies lopen op niets uit, net als experimenten met wokkelvormige inlaatkanalen, waarbij hevige turbulentie van het mengsel de verbranding ten goede zou moeten komen.
Honda weet dit probleem uiteindelijk te tackelen met een voorkamer van waaruit een krachtige vuurstraal de verbrandingskamer ingeschoten wordt om het magere mengsel te ontsteken. Het principe van de voorkamer is in die tijd bij dieselmotoren gemeengoed. Ingenieurs van Honda vertalen dit naar de benzinemotor.
Simpel voorgesteld ziet het systeem er als volgt uit: in de cilinderkop bevindt zich een compacte ruimte (de voorkamer) die aan de onderkant in verbinding staat met de verbrandingsruimte. Boven in de voorkamer zit een kleine inlaatklep, waardoor in een bescheiden hoeveelheid een wolkje extra rijk mengsel binnengelaten wordt, afkomstig uit een separaat kanaal van de carburateur.
Tevens zit in de voorkamer de bougie. Elders in de cilinderkop zitten nog gewoon de uitlaatklep én de gewone inlaatklep, waardoor het arme mengsel in de bulk naar binnen wordt gezogen. Wanneer de bougie vonkt, wordt in de voorkamer de kleine hoeveelheid extra rijk mengsel ontstoken. Door de bolvorm van de voorkamer schiet het brandende mengsel in een roterende beweging (een vortex) met veel energie direct de hoofdverbrandingsruimte in, waarna het daar aanwezige arme mengsel volledig genoeg kan verbranden en aan de emissie-eisen voor HC en CO voldaan kan worden. Honda patenteert deze techniek onder de naam Compound Vortex Controlled Combustion (CVCC).
Elders zijn andere fabrikanten met soortgelijke oplossingen bezig geweest. Volkswagen experimenteerde er zelfs mee in een Kever-motor, aanvankelijk met een injector in de voorkamer en later ook net als Honda een kleine inlaatklep. De hoge temperatuur in de voorkamer en het beperkte effect van luchtkoeling bleken echter geen gelukkige combinatie.
Honda CVCC in zes stappen, van linksboven naar rechtsonder:
1 Beide inlaatkleppen staan open, de zuiger zuigt het rijke mengsel (geel) de voorkamer in en het arme mengsel (blauw) in de cilinder.
2 Beide kleppen zijn dicht, de zuiger comprimeert beide mengsels.
3 De bougie ontsteekt het rijke mengsel in de voorkamer (rood) en het vlamfront schiet de cilinder in.
4 Het arme mengsel in de cilinder is door het rijke vlamfront ontstoken.
5 De verbranding is volledig.
6 De uitlaatklep is geopend en de zuiger perst het restgas het uitlaatkanaal in.
Directe inspuiting
Pas tegen het einde van de vorige eeuw lukt het andere fabrikanten om een mager mengsel gecontroleerd te ontsteken door eerst een wolkje rijk mengsel te ontsteken. Niet zoals Honda vanuit een voorkamer, maar met inmiddels geavanceerde directe-injectietechniek, waarbij eerst een grote wolk benzine in de verbrandingsruimte wordt gespoten, waarna er nog een klein beetje extra benzine wordt bijgespoten rond de bougie.
Als de bougie vonkt, zal het rijkere deel dat als gevolg van dat extra ingespoten beetje benzine rond de bougie hangt als eerste ontbranden en een groot genoeg vlamfront opleveren om het magere resterende deel van het mengsel te ontsteken. We spreken hierbij over gelaagde injectie en zagen dat bijna een kwart eeuw later bij Mitsubishi in de GDI-motoren (Gasoline Direct Injection) en nog later bij onder andere Volkswagen in de FSI-motoren (waarbij de S staat voor stratified, het Engelse woord voor gelaagd).
Comeback bij Maserati
Als je een techniek kunt gebruiken om een motor efficiënter te maken, kun je die techniek enerzijds toepassen om met minder brandstof gelijkblijvende prestaties te leveren, maar anderzijds ook om met een gelijke hoeveelheid brandstof tot hogere prestaties te komen. Met dat laatste in gedachten hebben verschillende Formule 1-constructeurs het principe van de voorkamer een paar jaar geleden afgestoft en winnen ze er nu kampioenschappen mee. Maserati past het principe nu toe in de MC20, zijn moderne supersportwagen voor straatgebruik.
Maserati Nettuno






